ALS EEN BELANGRIJK PERSOON STERFT
ZOU JE HEEL GRAAG
NOG WAT MEER TIJD MET HEM OF HAAR DOORBRENGEN
Stel dat we culturele iconen konden horen spreken…
…na hun dood.
Dat ze hun nalatenschap konden vormgeven en nog eens van zich konden laten horen.
Dr. Jane Goodall verbond de mens met Moeder Natuur…
…op een tot dan toe ongekende manier.
Ze was wetenschapper…
…natuurbeschermer…
…en leraar.
We zijn onderling verbonden en afhankelijk van natuurlijke hulpbronnen.
En die zijn eindig.
Ze was als kind al instinctief verbonden met de natuur.
Dieren leken haar te vertrouwen en ze noemde hen haar leraren.
Op haar 26e trok ze naar Oost-Afrika om wilde chimpansees te bestuderen.
Ze ontdekte dat chimpansees werktuigen gebruiken en maken…
…iets wat voorbehouden zou zijn aan mensen.
Jane bestudeerde niet alleen chimpansees, ze werden ook vrienden.
Ze gaf ze namen in plaats van nummers en volgde de families generaties lang.
Door haar werk werd ze een VN-Vredesboodschapper…
…en een strijdvaardige voorvechter van Moeder Natuur.
Of ze nu sprak voor CEO's of wereldleiders…
…Jane's charme en kalmte raakten harten en veranderden meningen.
Ook in de VS, waar ze hielp dierproeven op chimpansees te beëindigen.
In meer dan 70 landen…
…heeft Jane's Roots & Shoots-programma jongeren de kans gegeven…
…te strijden voor een duurzame toekomst.
Met haar overlijden…
…verliest de wereld een moreel kompas en een onvermoeibare weldoener.
Voor haar dood ging Jane Goodall zitten voor een diepgaand gesprek.
Ze wist dat wat je nu gaat zien na haar overlijden zou worden uitgezonden…
…en dat dat misschien nog jaren kon duren.
Dit zijn de Famous Last Words van Jane Goodall.
Zal ik je vasthouden? -Hoe lopen we?
Rechtdoor. Ik hou je vast. -Oeps.
Hierlangs. -Je bent nog kwiek.
Jij gaat in deze stoel zitten.
Er staat al whisky voor je.
Voor m'n keel, m'n stem.
Het is al ingeschonken. -Ik dronk te veel tijdens covid.
Ik had vier zoomgesprekken per dag.
Neem je een slok voor je gaat praten?
Wil je dat nu, of straks?
Ja, een slokje whisky voor een gesprek…
…is soms heel goed.
Ga je gang. -Ik ben geen alcoholist.
Ik heb wel tegen m'n mensen gezegd: 'Als ik elke dag meer moet doen…
…en m'n stem wordt steeds heser dan word ik een alcoholist.
Dan is het jullie schuld…
…dat Jane haar boodschap niet meer kan verkondigen.'
Proost. -Proost.
Ik wil het even hebben over hem.
Mr H. -Mr H.
Is hij altijd bij je? -Ja. Hij is 34 jaar oud.
Ik heb hem gekregen van Gary Haun. Daarom heet hij Mr H.
Gary Haun wilde me een chimpansee geven…
…voor m'n verjaardag. -Dat is het niet.
Ik pakte z'n hand en gaf hem de staart. Ik zei: 'Chimpansees hebben geen staart.'
Gary was blind geworden toen hij 21 was, bij de mariniers.
Met z'n 34 jaar ziet hij er nog goed uit. -Geweldig.
Mr H is veel meer dan speelgoed.
Hij is een symbool van de onverzettelijke geest…
…dankzij z'n gever.
En hij is heel beroemd. -Ja.
Welkom, Jane en Mr H, op onze set.
Die is anders dan gebruikelijk.
Er zijn hier geen cameramensen. Vijf camera's worden op afstand bediend.
Er rijdt ook een treintje.
Ja, ze kunnen bewegen, maar ze horen niets.
Dus we gaan een heel persoonlijk, vertrouwelijk gesprek voeren…
…zonder dat je bang hoeft te zijn voor de gevolgen.
Je kunt vrijuit spreken over jezelf en mensen in je leven…
…en over iedereen waarover je iets te zeggen hebt. Bijvoorbeeld…
Ik ben dood, dus er zijn geen gevolgen.
Precies. Dit wordt uitgezonden na je dood.
Iedereen die kijkt, rouwt om jou…
…en is blij om iets meer van jou te horen.
Enkele mensen zullen blij zijn dat ik dood ben.
Dat zijn er vast niet veel, want ik denk dat jij…
…een van de meest geliefde mensen ter wereld bent.
En hoe dat zo gekomen is, is voor mij een raadsel.
Ik denk dat mensen zien wat mogelijk is.
Wat iemand kan zijn, wat wij kunnen zijn.
Iemand die zich inzet voor het goede…
…en onvermoeibaar daaraan werkt, dat is inspirerend voor ons.
Ik doe alleen wat ik doe…
…om mensen te inspireren om het zelf beter te doen.
Ik wil je levensloop voorlezen.
En die is nogal lang.
Dus als ik even mag.
Dr. Valerie Jane Morris-Goodall.
Je bent geboren op 3 april 1934 in Londen, Engeland.
Je moeder, Margaret 'Mavenwy'… -Myfanwe.
Myfanwe. -Dat is Welsh.
Je moeder, Margaret Myfanwe…
Ja.
…schreef romans onder de naam Vanne Morris-Goodall.
Je vader, Mortimer Herbert Morris-Goodall…
…was een ingenieur en coureur voor Aston Martin.
Je zusje Judy is vier jaar jonger en op dezelfde dag jarig.
Je bent twee keer getrouwd.
Eerst met baron Hugo van Lawick, een fotograaf en filmmaker…
…die tien jaar lang jouw werk heeft vastgelegd.
Jullie zoon Hugo, bijgenaamd Grub, bouwt boten en huizen…
…en woont in Tanzania met je kleinkinderen Angel, Merlin en Nick.
In Tanzania ontmoette je je man Derek Bryceson.
In jullie Gombe National Park heb je veel onderzoek gedaan.
Hij stierf na vijf jaar huwelijk.
Jouw onderzoek naar chimpansees is het langstlopende wildonderzoek ooit…
…en de grootste dataverzameling over deze DNA-verwant van de mens.
Jij hebt de mens opnieuw gedefinieerd…
…door te tonen dat chimpansees werktuigen gebruiken…
…en persoonlijkheden, gedachten en emoties hebben.
En als dit wordt uitgezonden, is je werk voltooid.
Hoe voelt het om dit allemaal te horen?
Het versterkt m'n overtuiging dat ik op deze planeet ben gezet…
…om deze reis te maken. Er zijn dingen gebeurd waardoor ik…
Bijvoorbeeld, ik wilde naar Afrika.
Al toen ik tien was. Ik las Tarzan van de apen…
Daarvoor ging het mij alleen om de dieren, maar ik werd verliefd op Tarzan.
Maar hij trouwde met de verkeerde Jane.
Zijn Jane was een tuthola.
Maar ik werd uitgelachen.
'Hoe kom je in Afrika?' M'n familie had weinig geld.
'Afrika is ver weg en gevaarlijk.'
Het was toen het Donkere Continent. Er was weinig over bekend.
'Er zijn veel gevaarlijke wilde dieren', wat me juist aantrok.
En: 'Je bent maar een meisje.'
Meisjes droomden toen niet van zoiets.
Maar mama zei: 'Als je dit echt wilt…
…moet je heel hard werken en elke kans grijpen.
Als je niet opgeeft, lukt het je wel.'
Dat was de wijsheid van mijn moeder.
Mijn stimulerende, geweldige moeder, aan wie ik veel te danken heb.
Ze steunde m'n liefde voor dieren.
Ze vertelde me ooit dat ik toen ik anderhalf was…
…regenwormen had meegenomen in bed, inclusief de modder.
Ze werd toen niet boos, maar zei:
'Je keek zo aandachtig.
Je wilde natuurlijk weten hoe ze lopen zonder poten.'
En toen ik vier was, moest ik kippeneieren rapen.
De kip ging het hok in en legde haar ei in het stro.
Ik deed het deksel open, pakte het ei en deed het in m'n mand.
Ik vroeg toen aan iedereen:
'Waar is het gat? Hoe komt het ei uit de kip?'
Ik zag geen gat en niemand gaf antwoord.
Ik weet nog heel goed dat een bruine kip…
…een van de kippenhokken binnenliep.
Ik kroop haar achterna en wachtte.
M'n moeder wilde de politie bellen.
Niemand wist waar ik was en ik was al vier uur weg.
Maar toen ze haar kleine meisje vond, helemaal opgewonden…
…zei ze niet: 'Hoe kun je zoiets doen? Waag het niet nog eens.'
Dat zou een domper zijn geweest. Ze ging zitten en luisterde naar me.
Het is een mooi verhaal, want zo ontstaat een wetenschapper.
Ze stelt vragen, krijgt geen antwoord…
…gaat het zelf uitzoeken, maakt een fout…
…zet door en leert geduldig te zijn.
Een andere moeder had m'n nieuwsgierigheid misschien de kop ingedrukt.
Dan had ik hier nu niet gezeten.
Ik heb geluk gehad.
Tegen vrienden zei je dat je met dieren sprak.
Ik wist dat ik het niet kon, maar ze geloofden me.
Toen je voor het eerst in de jungle was…
…zat je daar alleen, nog voor je de chimpansees had gevonden.
De hele dag.
Dagen, weken, maandenlang.
En toch verveelde je je geen moment.
Nee, want in de natuur is altijd iets te zien.
Er zijn insecten en die doen heel leuke dingen.
Bijvoorbeeld mestkevers.
Die leven in een hoop poep.
Ze maken een balletje en rollen het weg.
Dan graven ze een gat, doen het balletje erin…
…en leggen er eitjes in. Het is voedsel voor hun kinderen.
Ik zag hoe twee mestkevers elkaar naderden…
…en tegen dezelfde bal gingen duwen.
Een duwde naar achteren, de ander naar voren.
Deze was solitair. Het mannetje van het paartje begon te vechten.
Het vrouwtje plakte toen heel stilletjes poep…
…van de bal van de solitair op haar bal en ging ervandoor.
Dat soort dingen zien de meeste mensen niet.
Dat vind ik schokkend, want in de natuur is altijd van alles te zien.
Nog een voorbeeld. Op het vliegveld van Denver vliegen mussen rond.
En daar ontspon zich een drama.
Er waren twee mussen, en het vrouwtje vertoonde baltsgedrag.
Ze fladderde, met haar snavel open…
…en op de grond lag een stukje brood.
Het mannetje wilde z'n vrouwtje voeren met dat brood.
Hij vloog naar beneden, en telkens als hij het wilde oppakken…
…liep er iemand langs, met z'n telefoon, zonder iets ervan te zien.
Uiteindelijk kon hij het pakken en z'n vrouwtje voeren.
Ik bedoel, dat duurde tien minuten. En het was leuk om te zien.
Je hoeft je niet te vervelen. -Klopt.
Als mensen dit zien, is de wereld in collectieve rouw om jou.
Dat zou kunnen.
Denk je van niet? Mensen zijn dol op je.
Dat zeggen ze vaak tegen me.
Maar dat is raar, want ze kennen me niet.
Er zijn twee Janes. Deze, die hier gewoon zit te praten.
En het icoon. Mensen die me niet kennen, houden van het icoon.
Maar ook mensen die me kennen schijnen van me te houden.
Waarom? Geen idee. Anderen weten ook niet wat het is.
Wat denk je? -Ik denk dat mensen me vertrouwen.
Ik denk dat ze de principes waarderen die ik altijd naar voren breng.
Ik weet het niet. Die andere Jane is me een raadsel.
Is het icoon een raadsel voor je?
Want ik weet wie ik ben. Ik ben gewoon mezelf.
En mensen benaderen me op een vliegveld en beginnen te huilen.
'O, mijn god.' Dan zeg ik: 'Ik ben God niet, ik ben Jane.'
Weet je nog hoe je tot het besef kwam dat het icoon Jane bestond?
Ik denk met schrik en afschuw aan die gebeurtenis terug.
In Santa Fe kwam er een ouder stel op me af.
En de vrouw… Het was echt raar, het is daarna nog één keer gebeurd.
Ze keek me aan en vroeg: 'Mag ik u aanraken?'
Ik dacht: wat is dit?
Toen zei ik: 'Laten we elkaar een hand geven.'
Twee jaar geleden gebeurde dat nog eens.
Maar vaak willen mensen een selfie maken…
…of ze vragen om m'n handtekening.
Waarom wilde ze je aanraken, denk je?
Wat wilde ze? -Geen idee. Ik was geschokt.
Daarna besefte ik dat zoiets kennelijk kon gebeuren.
En met mijn missie in dit leven kon ik er gebruik van maken.
Je bent altijd op missie. -Ik ben altijd op missie, ja.
Zelfs als ik uitgeput ben. Daarvoor ben ik op deze planeet.
Dat geloof ik echt.
Als mensen zich tot je wenden en vragen: 'Waar is het gevecht? Wat moeten we doen?'
Dan moeten ze weten tegen wie ze moeten strijden.
Dat is volgens mij belangrijk. Zijn er mensen die je niet mag?
Natuurlijk zijn die er.
Ik zou ze wel in een ruimteschip van Musk willen zetten…
…en naar de planeet sturen die hij gaat ontdekken.
Gaat hij dan mee? -Absoluut. Hij is de gastheer.
Ik heb wel meer kandidaten voor die reis.
Wie? -Trump mag mee met Musk.
En echte aanhangers van Trump. En Poetin mag er ook bij.
En president Xi.
En zeker ook Netanyahu en z'n extreemrechtse regering.
Allemaal in dat ruimteschip. Weg ermee.
Die mannen lijken niet op de alfa-chimpansee.
Ze denken van wel, maar hun gedrag is niet…
Er zijn twee soorten alfamannetjes.
Eén doet alles met agressie.
Omdat ze sterk zijn en vechten, leven ze niet lang.
Anderen gebruiken hun hersens.
Zoals een mannetje dat alleen een hoger mannetje uitdaagt…
…als z'n vriend erbij is, vaak z'n broer.
En die leven veel langer.
Interessant.
Heb je als deskundige op het gebied van gedrag…
…een verklaring voor het gedrag van die mensen?
Nou…
In de jaren 70 werd gedragswetenschap politiek.
Er ontstond een grote strijd over de vraag of agressie bij mensen…
…was aangeboren of aangeleerd.
Mijn onderzoek naar chimpansees, onze naaste verwanten…
We delen 98,7% van ons DNA met hen…
…en het gedrag is bijna identiek.
Ik zag dat ze zich soms gedroegen…
…op een agressieve en wrede manier, en zelfs een primitieve oorlog voerden.
Daarom geloof ik dat agressie aangeboren is.
Aangeboren? -Ja.
We worden geboren met een aanleg om agressief te worden.
Net als chimpansees. Als chimpansees een vreemde aap zien…
…gaan hun haren rechtop staan.
Ze raken elkaar aan en krijgen boze en angstige gezichten.
Dat werkt aanstekelijk. De rest pikt het gevoel op…
…van dat mannetje en ze worden allemaal agressief.
Het is dus aanstekelijk.
Geldt dat ook voor mensen?
Volgens mij wel. Bij sommige demonstraties…
…krijgt agressie de overhand.
Alle deelnemers worden agressief.
Ik ben geen politiek analist of zoiets.
Maar waarom vertonen chimpansees agressief gedrag?
Ze beschermen hun territorium of vechten om dominantie.
Is dat bij mensen ook zo? Soms wel.
Maar ik geloof dat de meeste mensen goed zijn.
Ja? -Ja.
Onwetendheid kun je bereiken. Het kwaad niet.
Je gelooft dat het deels jouw taak is om onwetendheid te bestrijden.
Ik hoop vooral dat we een nieuwe generatie van solidaire burgers kunnen opvoeden.
Met Roots & Shoots. Maar ik weet niet of er genoeg tijd is.
Het is een vreselijke tijd.
Is dit, in al jouw jaren van strijd…
…de gevaarlijkste of donkerste periode?
Als ik ouder was geweest dan vijf toen de Tweede Wereldoorlog begon…
…zou ik zeggen dat het daarop leek.
Heel Europa was verslagen of tot overgave gedwongen.
Het leek erop dat nazi-Duitsland de wereld zou veroveren.
Maar sinds die oorlog is dit zeker de slechtste tijd.
Als je nu terugkijkt op alle momenten waarop je meedogenloos…
…en zonder schaamte voor de overwinning ging.
Kwam dat dan door je missie, of wil je gewoon nooit opgeven?
Ik geef nooit op. Ik ben koppig en geef niet op.
Dat betekent niet dat je nooit pessimistisch bent.
Maar dan leef je op en zeg je: 'Ze mogen niet winnen.'
Zoals Churchill in de oorlog…
…toen Groot-Brittannië opstond tegen nazi-Duitsland.
Het land was niet klaar voor oorlog door Chamberlain…
…die wilde capituleren, zoals Frankrijk.
Maar we hadden Churchill met z'n beroemde toespraak.
'We vechten op de stranden, op straat en in de steden.'
Toen kon je hem horen zeggen tegen een vriend:
'We vechten met gebroken flessen, want meer hebben we niet.'
Zo prikkelde hij het Britse volk.
Hij was vast net zo koppig als ik.
Voel je je als Churchill in je missie…
…voor de planeet? Voelt het als een oorlog?
Dat is het wel, hè?
Het is in zekere zin een oorlog. We noemen het een strijd.
Het is dus een soort oorlog.
Om Moeder Natuur te redden. -Juist.
Er is een Churchill nodig in die strijd die zegt:
'We geven nooit op, ook niet als het uitzichtloos is.'
Ja, iemand die hoop geeft.
Mensen zeggen altijd, en dat hoor ik echt heel vaak…
…dat ik onder alle omstandigheden kalm blijf.
'Hoe kun je zo kalm blijven?' En…
Ik denk dat ik dat heb door al die maanden in het regenwoud.
En dat koester ik.
Je verveelde je niet, maar had ook geluk. -Klopt.
Je kunt zeggen dat je toevallig iets hoorde over dr. Leakey…
…de beroemde paleontoloog, en dat hij toevallig een secretaresse zocht.
Ja, iemand zei tegen mij:
'Je houdt van dieren. Praat eens met Louis Leakey.'
Toen ik hem ontmoette, leidde hij het Natuurhistorisch Museum in Nairobi.
Hij leidde me rond en vroeg me van alles.
Ik wist veel, want ik had elk boek over dieren in Afrika gelezen…
…dat ik kon vinden. Er was toen niet veel.
Wat bleek? Vlak voordat ik aankwam, was z'n secretaresse vertrokken.
Hij zocht iemand en daar was ik.
Het was geen normale secretaressebaan.
Ik zat in z'n enorme kantoor, tussen de schedels en botten, en…
Soms werden er dieren gebracht.
Ik had een kleine dwerggalago gered. Zo groot, met grote oren.
Ik had hem Levi genoemd, ik weet niet waarom.
Hij ging mee naar m'n werk.
En hij… Ze slapen overdag.
Hij sliep in een kalebas boven Leakey's bureau.
Als er een bezoeker binnenkwam, stak Levi z'n hoofdje uit de kalebas.
Hij keek neer op de bezoeker. En dan…
En Leakey wist het. Dan sprong hij op de nietsvermoedende bezoeker.
Maar als een dwerggalago springt, willen ze grip op hun handjes.
Ze plassen erop. Dat was heel grappig.
Cruciaal was dat ik een keer mee mocht met Leakey…
…z'n vrouw en nog een meisje…
…naar de Olduvaikloof, een vindplaats van de vroege mens.
Maar toen waren er nog geen menselijke fossielen gevonden.
Drie maanden in een enorme uithoek.
Serengeti zoals het niet meer bestaat. Overal dieren.
En Gillian en ik groeven overdag naar fossielen.
Daarna mochten we wandelen.
Maar er waren dieren.
Op een avond zagen we een jonge mannetjesleeuw.
Volgroeid, met beginnende manen op z'n schouders.
Hij stond te kijken, met wiebelende staart.
Nieuwsgierig, volgens mij.
Gillian raakte in paniek. Ze wilde de struiken in duiken.
Ik zei: 'Die leeuw weet waar wij zijn en wij niet waar hij is.
We moeten naar de vlakte klimmen, uit de kloof.' Dat was niet ver.
'Dan ziet hij dat we geen gevaar vormen.' En dat deden we.
Die avond, bij het kampvuur…
…besloot Leakey dat ik degene was met wie hij chimpansees wilde bestuderen.
Het was dus een combinatie van het lot, geluk en doorzettingsvermogen.
Geloof je in lotsbestemming?
Ik geloof dat we een pad hebben dat we moeten volgen.
Maar we hebben een vrije wil. We hoeven die keuze niet te maken.
Als ik terugkijk op m'n leven, heb ik volgens mij de juiste afslag genomen.
Als ik echt met een missie ben geboren…
…dan was het de stem van die spirituele entiteit…
…die me op deze planeet heeft gezet.
Geloof je in God?
Ik geloof in een grote spirituele kracht, want die heeft me heel vaak geholpen.
Heeft die spirituele kracht jou ook beschermd in de wildernis?
Dat weet ik zeker.
Dat kan niet anders.
Je hebt iets magisch met de natuur, een magie die anderen niet hebben.
Leakey zag dat. Hij koos niet voor jou omdat je een vrouw was…
…en minder bedreigend zou overkomen.
Je hebt een bepaalde magie… -Het is ook magie.
En vreemde dingen… Ik heb vreemde…
Ik sprak laatst met mensen.
Op een feestje, onder vrienden.
En iemand zei: 'Ik was erbij toen Jane de regen stopte.'
En iedereen lachte. En ik zei: 'Het is echt waar.'
Hoe deed je dat dan?
Nou, ik…
…vroeg de regen op te houden.
Meestal luistert hij niet. -Weet ik. Maar het lukte ook in Maleisië.
Daar was ik met een kleine groep.
Met een sjeika, de vrouw van een sjeik, een machtige vrouw.
De regentijd was begonnen, precies op tijd.
We hadden een misrekening gemaakt.
Net toen twee jongetjes een presentatie van Roots & Shoots wilden geven…
…vielen de eerste grote druppels. Zij zei: 'We gaan naar binnen.'
En ik: 'Nee, vorm een kring rond de tafel en vraag de regen om nog een half uurtje.'
De regen stopte.
Heb je altijd zo'n connectie gehad, waarbij jij praat en er een reactie volgt?
Pas sinds kort zet ik alles op een rijtje. Ik weet het niet.
Het gebeurt niet vaak.
Naast het spreken van de taal van chimpansees…
…heb je met dieren een band die heel puur en non-verbaal is.
Met de natuur in het algemeen.
Dat heeft je ook al die tijd in de jungle beschermd, voornamelijk.
Misschien, maar ik heb iets interessants ontdekt.
Toen ik daar kwam, was het nog Tanganyika, een Brits protectoraat.
De Britse autoriteiten wilden niet verantwoordelijk zijn…
…voor een meisje alleen in het bos. Maar Leakey gaf niet op.
Uiteindelijk mocht het, maar niet in m'n eentje. Mama ging mee.
We stapten uit de boot en zochten het stamhoofd.
We moesten hem een geschenk geven. Dat deden we.
Al snel runde m'n moeder een kliniekje.
En de vissers stonden in de rij.
Ze had alleen aspirines, epsomzout, zoutinfusen en dat soort dingen.
Maar ze besteedde tijd aan die mensen en ze genas ze soms wonderbaarlijk.
Dat nieuws ging rond.
Ik hoorde pas heel veel later…
…van twee van onze veldmedewerkers…
…dat die man, Idi Matata, het stamhoofd…
…de meest beruchte medicijnman van de streek was.
Idi had tegen alle vissers gezegd dat ze me moesten helpen.
En tegen de dieren dat ze me geen pijn mochten doen.
Tegen de dieren? -Ja. Dat hoorde ik jaren later.
Dus hoe weten we het?
Hoe weten we het? Er is nog zoveel niet ontdekt.
Ik weet dat als ik dood ben…
…er nog veel ontdekt zal worden. Als we de planeet op tijd redden.
Waar ben jij als mensen dit zien? Wat komt hierna?
Nou, als je doodgaat, is er niets.
In dat geval ben ik nergens.
Of er is iets. En na alle ervaringen die ik heb gelezen…
…de boeken over bijna-doodervaringen…
…en m'n persoonlijke ervaring na de dood van m'n tweede man, Derek…
…geloof ik dat er iets is.
Wat heb je ervaren? -Na z'n dood verscheen Derek op een avond.
Hij lachte en zei tegen me dat alles goed zou komen.
En dat het goed met hem ging. En toen verdween hij.
Het enige wat ik eraan overhield, was dat hij oké was.
En reïncarnatie is eigenlijk wel logisch.
In veel religies wordt gesproken over oude zielen.
Een oude ziel is teruggekeerd in verschillende vormen…
…en verwerft geleidelijk aan kennis en wijsheid.
Veel mensen beweren dat ik een oude ziel ben.
Ja, als we reïncarneren om te groeien, dan ben jij volgens mij klaar.
Verder ga je niet komen. -Ik hoop het. Ik wil niet terugkomen.
Komen mensen terug als mestkever of altijd als mensen met andere kansen?
Ik denk dat we terugkomen als mensen.
We zijn geëvolueerd tot een bepaald niveau en ik weet niet…
Misschien moeten sommigen afzakken.
Die lui van het ruimteschip? -Die komen terug als…
Mestkevers lijken blij en productief.
Ze mogen ook geen mestkevers worden. Ik weet het ook niet.
Ze kunnen van die stakkers worden…
…die worden gebruikt om medicijnen op te testen.
Dat mag van mij. -Zodat ze iets leren.
Wat mij erg ontroerde…
…was dat je met sommige chimpansees een hechtere band had.
Zoals David Greybeard, die met werktuigen overweg kon.
Je had Flo en haar zoon Flint.
En toen Flo overleed…
…stierf haar zoon Flint van verdriet, aan een gebroken hart.
Ja. Hij at niet meer.
Als een dier in de tropen sterft, leggen vliegen heel snel hun eitjes.
En die zijn wit.
Chimpansees kennen dus bewegingloze dode dieren…
…overdekt met witte eitjes.
Toen Flo dood was, kwam Flint vijf of zes keer naar beneden.
Hij pakte z'n moeders hand. Ze moest hem vlooien.
Hij pakte haar dode hand.
Dat was de vijfde keer dat hij beneden was.
Een vlieg had eitjes in haar oor gelegd, er zaten witte eitjes in haar oor.
Hij prikte erin, keek naar z'n vinger, rende weg…
…wreef z'n vinger over de grond en bleef daarna bij haar weg.
Het was alsof het kwartje viel. 'Ze gaat nooit meer bewegen.'
En daarna klom hij in de boom…
…waarin ik ze had zien slapen voor ze stierf. Kort voor haar dood.
En hij liep heel langzaam over de tak…
…naar hun gezamenlijke slaapnest. En hij stond daar.
En hij keek ernaar, ongeveer een minuut.
Toen draaide hij zich langzaam om, liep weg, klom naar beneden…
…rolde zich op, en dat was het.
Ja, het was heel triest.
Als jij sterft, wie zijn dan de dierbaren die jou opwachten?
Ik heb geen idee, maar ik hoop…
…op een paar van m'n chimpansees, zoals David Greybeard.
En Rusty, de hond uit m'n jeugd, en een paar anderen.
Ik hoop dat zij er zijn. En natuurlijk m'n moeder.
En Derek of Hugo, je echtgenoten?
Dat hoeft niet.
Hoezo? -Ik weet het niet.
Was je ooit met hen net zo close als met de chimpansees?
Ik bedoel met Hugo of Derek. En met je moeder?
Mama was anders. Dat was duidelijk een ander soort liefde.
Dat is anders, er zijn veel soorten liefde.
M'n liefde voor Derek, Hugo en voor mama…
…was heel anders dan m'n liefde voor David Greybeard en Rusty.
Ik vind het interessant dat, als het om romantiek in je leven ging…
…was dat dan iets wat je diep voelde?
Het is interessant dat je zegt dat je…
…hen niet meer per se hoeft te zien. Je meest dierbare mensen.
Omdat…
Ik zal je vertellen hoe ik was.
En ik denk aan hoe ik was, dat…
Het is moeilijk uit te leggen, maar in sommige opzichten…
…waren m'n twee huwelijken vooral…
Hugo heeft me richting gegeven met z'n films.
Derek hielp me toen vier leerlingen in 1974 werden ontvoerd.
Gombe was gesloten en zonder Derek zou het zijn afgelopen.
Onder andere omstandigheden…
…was ik met geen van beiden getrouwd.
Want ze waren allebei waanzinnig jaloers.
Zelfs op m'n vriendinnen waren ze absurd jaloers.
Hugo was meer geïnteresseerd in z'n carrière dan in z'n zoon…
…hoewel hij wel van hem hield.
Derek was…
Ze konden allebei niet verdragen…
…dat ik een succesvolle carrière had.
En Derek was zelf minister.
Dus je trouwde uit praktische overwegingen?
Nee, ik was verliefd. -Je was wel verliefd?
Maar toch niet verliefd genoeg. -Juist.
Als ik terugkijk, lijkt het alsof ik praktische redenen had. Maar toen niet.
Maar ik kijk terug op hoe ik was.
Niet op hoe ik ben.
Is er ooit een man geweest voor wie je wel dat soort liefde voelde?
Een misgelopen liefde?
Er was een getrouwde man.
Wie? -Nee.
Dit is wel het moment. -Ik ben nu dood.
Maar die man heeft waarschijnlijk familie. Dus, nee.
En als we niet specifiek over hem praten, maar over wat je voor hem voelde?
We hebben dezelfde interesses, dezelfde passie voor dieren.
Hij had een vrouw van wie hij niet meer hartstochtelijk hield.
Ik zat toen tussen twee huwelijken in.
En hij zou haar niet voor jou verlaten hebben?
Nee.
Had je liefdesverdriet? -Het was verdrietig.
Heb je ergens spijt van als je terugkijkt op je leven?
Voor m'n zoon had ik gewild dat het eerste huwelijk gelukt was.
Maar het lukte op veel manieren niet.
Had Grub het moeilijk met de scheiding?
Ik denk van wel. Ja.
Maar… -Hoe uitte dat zich?
Hoe merkte je het?
Hij werd nogal stil.
Maar het was niet heel erg.
Hij had geen geweldige band met z'n vader.
Hij was misschien gewoon niet in staat om een zeer betrokken vader te zijn.
Zoiets moet het zijn.
De eerste keer dat Grub bewust Kerstmis beleefde, was hij twee.
En we waren op de Serengeti of in de Ngorongoro.
Als de gnoes migreren…
…zwemmen ze ergens een rivier over.
Dat is spectaculair om te filmen.
Een filmploeg, volgens mij Japans…
…vroeg of Hugo wilde laten zien waar dat zou gebeuren.
Hugo had het al gefilmd. Dus hij wees ze de weg.
Het was eerste kerstdag.
We hadden iets wat op een kerstboom leek en Grub zei:
'Papa komt en we krijgen cadeautjes bij de lunch.'
De filmploeg zei na afloop: 'We zeiden tegen hem dat het niet hoefde.
We weten nu waar het is. Het is Kerstmis, ga naar je gezin.'
Maar hij bleef de hele dag.
Ik denk dat dat voor mij de druppel was.
Je was er klaar mee. -Het was vreselijk.
Die kleine jongen was zo uitgelaten.
Misschien was hij drie, ik weet het niet meer.
Dit heb ik Grub nooit verteld.
Misschien luistert hij nu. Sorry, Grub.
Voel je je schuldig over zijn opvoeding?
Nee, want ik ben tot na z'n derde niet één dag of nacht bij hem weggeweest.
Hij is nu eigenlijk de Flint in deze situatie.
Hij ziet dit en rouwt. Wat zeg je tegen hem?
Wat moet ik tegen hem zeggen?
Onze relatie is nu hechter…
…dan hij lange tijd is geweest.
Ik denk dat hij het vervelend vond…
Ik bedoel, in z'n herinnering verliet ik hem voor de chimpansees.
Wat niet waar is. Dat weet hij nu. Daarom zijn we weer closer.
Dus…
Ik zeg alleen: ik heb m'n best voor je gedaan.
En dat is ergens ook wel goed gegaan, want ik ben trots op je.
Dat is wat een zoon het allerliefst wil horen van z'n moeder.
Hij weet dat je van hem houdt.
Maar dat je trots op hem bent. -Hij weet het.
Ik ben ook trots op m'n kleinkinderen.
Wat zeg je tegen hen vanuit het hiernamaals?
Het is jammer dat ik er niet meer ben, maar jullie gaan door met dezelfde inzet…
…om de wereld mooier te maken. En mijn geest is bij jullie.
Ik hou jullie in de gaten.
Nu mensen dit zien, is jouw overlijden misschien wel overal groot nieuws.
Het wordt wereldnieuws, de hele wereld zal rouwen.
Veel mensen zullen praten over wie je was.
Wie was jij eigenlijk?
Ik was iemand die naar deze wereld was gestuurd…
…om mensen hoop te geven in donkere tijden.
Want zonder hoop worden we apathisch en doen we niets.
En in de donkere tijden waarin we nu leven…
…zijn we gedoemd als er geen hoop is.
Hoe kunnen we kleine kinderen in deze donkere wereld brengen…
…en ze laten omringen door terneergeslagen mensen?
Zelfs als dit het einde van de mensheid is zoals wij die kennen…
…moeten we blijven vechten.
De kinderen moeten weten dat er hoop is als ze samenwerken.
En zelfs als het voor iedereen uitzichtloos wordt…
…is het beter om tot het einde door te vechten dan gewoon op te geven.
En als ik de tienjarige Jane had gevraagd:
'Wie ben jij?' Wat had ze dan gezegd?
Dat ik maar een gewoon meisje ben.
Nogal verlegen, maar ook behoorlijk eigenwijs.
En dat ik naar Afrika wil en bij de dieren wil wonen.
Jane geeft een ander antwoord dan het icoon Jane.
Het eerste antwoord was van het icoon, het tweede van Jane.
Klopt.
Je kende jezelf goed toen je tien was. -Ja, ik wist wat ik wilde.
En je wist wie je was. -Ik wist wie ik was.
Is het moeilijk om de strijd te verlaten?
Ik heb heel lang gevochten.
Ik heb waarschijnlijk wel gedaan waarvoor ik op deze planeet ben gezet.
Er komt een moment dat ik graag…
…het stokje wil doorgeven aan anderen met dezelfde instelling.
Heb je een gevoel van opluchting dat je kunt stoppen?
Soms denk ik: ik wil echt niet verder.
En het wordt moeilijker, omdat de wereld donkerder wordt.
Het is niet alleen in de VS, die verschuiving naar extreemrechts.
Het is desastreus voor het milieu.
We zitten midden in de zesde massa-extinctie.
We hebben klimaatverandering. Overal waar ik kom is alles veranderd.
Lees maar eens iets over de andere vijf massa-extincties.
Daar wil je niet bij zijn. Dat is voor niemand prettig.
Het is vreselijk. Daarom moet er nu actie komen.
Ik weet zeker dat we de verandering kunnen bewerkstelligen.
Maar willen we ook veranderen? Het lijkt erop dat bij sommige politici…
…en corrupte bedrijven die wil niet aanwezig is.
Je zegt dat je contact kon maken met de chimpansees…
…omdat je geen bedreiging vormde.
Ik heb gelezen dat je die techniek ook gebruikte toen je activist was.
Ja. -Dat je net zo deed.
Ja, want ik denk dat agressiviteit…
…nooit werkt.
Als iemand het niet met je eens is, luister dan eerst.
Misschien hoor je iets waar je niet aan had gedacht.
Als je daarna nog steeds denkt dat je op een beter spoor zit…
…spreek dan met je hart. Vecht niet met je hoofd.
Dan luistert niemand, zeker geen grote, machtige man.
En omdat ik al zo lang leef, heb ik veel verhalen.
Want je bereikt het hart met een verhaal.
Ik geef veel lezingen aan CEO's van grote bedrijven.
Een CEO in Singapore kwam na een lezing naar me toe en zei:
'Wat de doorslag heeft gegeven, is m'n dochtertje van acht.
Ze kwam op een dag uit school en zei:
"Papa, ze zeggen dat jij de planeet pijn doet.
Nee, toch? Want het is mijn planeet."'
Dat raakte z'n hart.
Als ik dat verhaal vertel, raakt het meer harten.
In de Tweede Wereldoorlog, toen alles op rantsoen was…
…vond je niets vanzelfsprekend.
Kinderen van nu vinden alles wel vanzelfsprekend.
Ze rekenen op water uit de kraan.
Ze willen licht met een druk op de knop. Ze rekenen op eten.
Dat kun je ze niet kwalijk nemen.
Jij gebruikt een koffiefilter twee keer, toch?
Ja, maar niet altijd.
In een hotel zit er in elke vuilnisbak, elke prullenbak…
…een plastic zakje.
Dus per dag worden er misschien wel vier plastic zakken weggegooid.
Ik pak meestal iets van karton of iets wat al gebruikt is…
…en stop m'n afval daarin. Ik gebruik die zakjes niet.
Bedoel je dat alle kleine beetjes helpen?
Is dat het idee? -Ja.
Als miljoenen mensen dat doen, verandert er veel.
Het is het motto van Roots & Shoots.
Dit is zo'n beetje het einde van het interview.
Je bent geweldig, en ik vond dit gesprek ook geweldig.
Dank je wel. -Ik vond het ook interessant.
Fijn.
Ik wil iets voorlezen, om je te bedanken.
'Jij bent de Moeder in Moeder Natuur.'
'Onze relatie met dieren, het milieu en elkaar is door jou veranderd.'
'In de wetenschappelijke wereld behoor je tot de allergrootsten.'
'Onze planeet kan alleen voortbestaan…
…met de hulp van mensen die jij hebt geïnspireerd.'
'Je hebt in bijna een halve eeuw…
…miljoenen mensen wijsheid, hoop en raad gegeven.'
En nu ga ik weg…
…zodat je het nog één keer kunt doen.
Iedereen wil weten wat je ons wilt meegeven.
Dus nu komt de dood. Wees niet zoals Macbeth.
dit is het spookuur, graven gaan nu open
de hel spuwt haar verderf over de wereld
warm bloed zou ik kunnen drinken, gruwelen plegen
waarvoor de dag de ogen sluiten zou
Als dat de laatste woorden van Jane Goodall waren…
…zou het geweldig zijn.
Niemand zou me geloven. Hopelijk lezen mensen nog Shakespeare.
Volgens mij wel. En anders gaan ze dat nu doen.
Zullen we proosten voor je weggaat?
Ik zeg zeker geen nee tegen een drankje met Jane Goodall…
…want dat zou ik de rest van m'n leven betreuren.
Alvast sorry voor de gekke bek die ik ga trekken als ik dit drink, maar…
Je hoeft het niet te drinken. -Ik wil het graag. Ik kan niet doen alsof.
Na de dood van m'n moeder en zes maanden na de dood van haar zus…
…zaten m'n zus en ik te praten. En ik begon te fantaseren.
Ik zei: 'Zie je die prachtige witte wolk?
Daar zit mama.
Als er in de hemel drank is…
…heeft zij het. Laten we een toost uitbrengen.'
En m'n zus zei: 'Als onze vader daar is…
…rijdt hij rond in z'n Aston Martin en probeert hij mama mee te krijgen.'
Want toen hij tachtig was…
…belde hij elke zondag stiekem met mama.
Dus… -Dat wist ik niet.
We kunnen drinken op alle mensen in de wolken.
Jouw geliefde doden zijn daar ook.
Ik hoop het. -We drinken op hen.
En op de gezondheid van de planeet.
En op onze kinderen en kleinkinderen. Op de toekomst.
Ik grinnik.
Het was me een genoegen. Ik laat je nu alleen.
Dank je, Jane.
Op de plek waar ik nu ben, kijk ik terug op m'n leven.
Op de wereld die ik heb achtergelaten.
Welke boodschap wil ik achterlaten?
Ik wil zeker weten dat jullie allemaal begrijpen…
…dat ieder van jullie een rol te vervullen heeft.
Die je misschien niet kent of niet kunt vinden…
…maar je leven doet ertoe. En je bent hier met een reden.
Ik hoop dat die reden zich openbaart in de loop van je leven.
Maar of je nu wel of niet de rol vindt die je in het leven moet spelen…
…jouw leven doet ertoe.
Elke dag die je leeft, draag je bij aan de wereld.
En jij bepaalt hoe je bijdraagt.
We maken deel uit van de natuurlijke wereld.
En zelfs nu, in deze donkere tijd…
…is er nog hoop.
Geef de hoop niet op. Anders word je apathisch en doe je niets.
Als je wilt redden wat nog mooi is in deze wereld…
…als je de planeet wilt behouden voor toekomstige generaties…
…jouw kleinkinderen, hun kleinkinderen…
…denk dan na over wat je elke dag doet.
Want vermenigvuldigd met een miljoen of een miljard…
…zorgen zelfs kleine acties voor grote veranderingen.
Ik wil…
Ik hoop dat je begrijpt…
…dat dit leven op de planeet Aarde niet het einde is.
Ik geloof, en ik weet nu…
…dat er leven is na de dood.
Dat bewustzijn overleeft.
Ik kan jullie vanaf hier geen geheimen vertellen.
Ik kan niet zeggen wat je aantreft als je de planeet Aarde verlaat.
Maar weet dat jouw leven op de planeet Aarde…
…van invloed zal zijn op het soort leven dat je na je dood zult leiden.
Maar bedenk bovenal…
…dat we op de planeet Aarde…
…deel uitmaken van Moeder Natuur.
Moeder Natuur geeft ons schone lucht, water, voedsel, kleding, alles.
Nu we het ene ecosysteem na het andere vernietigen…
…de klimaatverandering verergeren en de biodiversiteit verder laten afnemen…
…moeten we alles doen wat in ons vermogen ligt…
…om de wereld beter te maken.
Voor de kinderen van vandaag en die van de toekomst.
Jullie kunnen het verschil maken.
Geef niet op. Er is een toekomst voor jullie.
Doe je best nu je nog op de prachtige planeet Aarde bent…
…waar ik vanaf m'n huidige plek op neerkijk.
God zegene jullie.
Vertaling: Peter Borst idige plek op neerkijk.